Kotowiecko

2Na miejscu XVI II-wiecznej – jeżeli nie wcześniejszej – siedziby wzniesiony został w 1842 roku dla Józefa Morawskiego nowy, obszerny, piętrowy dwór, rozbudowany jeszcze znacznie na początku XX wieku. Zróżnicowane bryły, wieża, sterczyny, okna zamknięte neogotyckimi ostrołukami oraz pierwotnie nie tynkowane, ceglane elewacje miały nadać tej rezydencji średniowieczny charakter.

Miejscowość po raz pierwszy wspomniana w 1402 roku pod nazwą Kotojedzko. W XVI i XVII wieku własność Kotowieckich, Kucharskich i Pawłowskich. W 1729 roku posiadaczem całej miejscowości był Ignacy Chmielewski herbu Wieniawa, potem-jeszcze w XVIII wieku – Andrzej Bogdański, wojski kaliski, a następnie jego brat Ludwik. W XIX wieku Kotowiecko należało do Morawskich. W 1883 roku było własnością Józefa Morawskiego. Później przeszło w ręce niemieckiej rodziny von Lekowi w jej rękach pozostało aż do drugiej wojny światowej.

W 1939 roku Kotowiecko należało do spadkobierców Niemca Ferdynanda von Lekowa. Majątek w 1926 roku liczył 716 hektarów, miał gorzelnię, cegielnię, krochmalnię i fabrykę beczek.

Gryżyna

3Niskim parterem, bardzo wysokim łamanym dachem polskim z wystawką nad wejściem na osi dwór w Gryżynie przypomina długi szereg polskich dworów późnobarokowych, jak choćby dwory w Radzewie czy Prochach, czasami wzbogaconych alkierzami, jak w Siedmiorogowie, Koszutach czy Studzieńcu. Na frontonie data 1793.

Gryżyna występuje w dokumentach co najmniej od 1296 roku, kiedy to zapadł wyrok zakazujący mieszkańcom Gryżyny łowienia ryb w jeziorze Wonieść. Natomiast w 1408 roku Wojsław z Gryżyny, sędzia poznański, otrzymał od benedyktynów z Lubinia prawo łowienia ryb matymi sieciami w tym samym jeziorze. W XVI wieku własność Borków Gryżyńskich, następnie Borków Gostyńskich, od 1543 roku Staręskich, od 1580 roku Gołutowskich, od 1651 roku Mąkowskich, od 1713 roku Wyskotów-Zakrzewskich, od 1786 roku Wierusz-Kowalskich, a od 1838 roku i aż do drugiej wojny światowej Lossowów, z których Aleksander (ur. 1910), syn Józefa, żołnierz NOW i AK, został rozstrzelany przez Niemców w czasie powstania warszawskiego.

W roku 1939 właścicielem Gryżyny był Józef Lossow. Majątek w 1926 roku liczył 661 hektarów i miał gorzelnię.

Rojów

4Bardzo niski, długi i prosty dwór z XVIII wieku, parterowy, pierwotnie zapewne kryty strzechą lub gontem – dziś dachem naczółkowym, zachował formę siedziby średniego lub skromnego szlachcica sięgającą jeszcze średniowiecza. Tak prawdopodobnie wyglądała większość siedzib szlacheckich – nie magnackich – bez alkierzy, bez ryzalitów, bez wystawek, bez łamanego dachu. Dwory te w większości nie ostały się z powodu XIX-wiecznej prosperity. Tym cenniejszym zabytkiem, wspomnieniem Sarmacji bez okazałości, jest dwór w Rojowie.

Rojów występuje w źródłach co najmniej od końca XIV wieku, kiedy to Władysław Opolczyk poświadczył, że Mikołaj z Katowic zastawił Rojów i Olszynę Janowi z Sieniawy. W XVIII wieku należał do Psarskich, później do Frezerów, a następnie do Wężyków. W 1888 roku właścicielem był Bolesław Wężyk.

W roku 1930 Rojów był własnością Melchiora Jarmuża. Majątek w 1926 roku liczył 524 hektary.

Toniszewo

5Dwór z pierwszej połowy XIX wieku, parterowy, nakryty dachem naczółkowym, z wejściem na osi. 20 maja 1253 roku w Pogorzelicy Przemysł I za zezwoleniem swojego brata księcia Bolesława dat cystersom z Łekna część Toniszewa. Inną część Toniszewa sprzedał Wincenty ze swoimi synami Kietszem, Paluką, Wygłoszem i Wierzbiętą braciom Pałukom – Zbilutowi, Świętosławowi i Sławnikowi.

W XVI wieku część Toniszewa należała do Rozdrażewskich, a część do Toniszewskich.

Pod koniec XVIII wieku własność najprawdopodobniej kapituły gnieźnieńskiej, a w XIX wieku pruskiej domeny rządowej w Wągrowcu. W 1909 roku większa własność w Toniszewie licząca 215 hektarów należała do Antoniego Kączyńskiego, a w 1926 roku do Zygmunta Rubenbauera.

W 1930 roku właścicielem Toniszewa był Zygmunt Rubenbauer. Majątek w 1926 roku liczył 256 hektarów.

Świątniki Wielkie

6Wzniesiony w 1925 roku dwór piętrowy, nakryty płaskim dachem czterospadowym, z parterowymi ryzalitami po obu stronach fasady niosącymi balkony. Fasada opięta jońskimi pilastrami wielkiego porządku z częścią środkową zaakcentowaną w partii dachu dekoracyjnym szczytem złożonym z dwóch wolutowych spływów. Dwór w Świątnikach Wielkich jest dziełem oryginalnym, w subtelny sposób łączącym elementy klasycystyczne, renesansowe i barokowe. Nie znajduje on bezpośredniej analogii w architekturze rezydencjonalnej Wielkopolski.

Świątniki Wielkie, zwane kiedyś Villa Sanctuariorum, były odwieczną własnością kapituły gnieźnieńskiej, potwierdzoną przez Kazimierza Wielkiego w 1357 roku. Po kasacie pruskiej zostały włączone do domeny Gniezno.

W okresie międzywojennym Świątniki nie stanowiły ośrodka większych dóbr ziemskich.